Klimaatraad: duurzaam gedrag vraagt meer overheidsregie

De Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) concludeert in het advies ‘Aan de slag met gedrag!’ dat structureel en effectiever gedragsbeleid de uitstoot van broeikasgassen sterk kan verminderen. Twee derde van de broeikasgasuitstoot in Nederland hangt samen met consumptie. Met een beperkt aantal leefstijlaanpassingen is rond de 17 megaton reductie te behalen, wat overeenkomt met 11 procent van de totale broeikasgasuitstoot in Nederland.

Frame van betutteling
‘Met de juiste beleidsinzet kan duurzaam en adaptatiegedrag vanzelfsprekend gedrag worden’, zegt Linda Steg, commissievoorzitter van het WKR-advies. Het advies benadrukt dat gedragsverandering cruciaal is om de klimaatdoelen te halen, maar dat de omgeving het mensen nu moeilijk maakt om duurzame keuzes te maken.

De klimaatraad signaleert dat ideële overtuigingen en gevestigde belangen zorgen voor politieke weerstand om keuzes en gedrag van individuele burgers te beïnvloeden. Er hangt volgens de onderzoekers een frame van betutteling rond gedragsbeleid. In plaats van het inperken van keuzevrijheid kan gedragsbeleid juist keuzevrijheid opleveren door barrières weg te halen, aldus de raad.

Een meerderheid van de bevolking is gemotiveerd om andere keuzes te maken, mits het hen mogelijk wordt gemaakt en het op een eerlijke manier gebeurt. Nu laat de overheid toe dat commerciële partijen het gedrag van burgers voortdurend beïnvloeden door bijvoorbeeld reclame en het aanbod van vaak niet-duurzame producten. Gevestigde partijen hebben er belang bij om verandering van consumptie tegen te houden en hebben veel toegang tot de politiek en de overheid, wat doorwerkt in beleidskeuzes.

3 beleidssporen nodig
De WKR doet 6 aanbevelingen voor effectiever en structureler gedragsbeleid. De overheid zou allereerst een omgeving moeten creëren waarin duurzaam en adaptatiegedrag gemakkelijk, betaalbaar, aantrekkelijk en de norm is. Dit kan door positieve prikkels zoals goed openbaar vervoer, een ruim en betaalbaar aanbod duurzaam voedsel en vergroening van wijken.

Vervolgens moet beleid worden gevoerd om schadelijk gedrag dat zorgt voor een toename van klimaatrisico’s te ontmoedigen, zoals minder parkeerplaatsen en normeren en beprijzen van bijvoorbeeld vlees en zuivel. Tegelijkertijd moeten contraproductieve prikkels voor schadelijk gedrag weggenomen worden, zoals fossiele subsidies en reclames voor bijvoorbeeld vliegen.

Het Nationaal Burgerberaad Klimaat pleitte eerder voor vergelijkbare maatregelen waarbij de vervuiler betaalt en de verschoner wordt beloond.

Rechtvaardigheid waarborgen
Voor structureler gedragsbeleid beveelt de klimaatraad aan om de invloed van gevestigde machtige partijen transparanter te maken en in te perken. Maatschappelijke organisaties en burgers moeten beter worden betrokken bij beleidsvorming. Rechtvaardigheid in gedragsbeleid moet worden gewaarborgd, bijvoorbeeld door meer te beprijzen vanaf bovengemiddeld gebruik, progressieve belastingen of compensatie.

Het potentieel en de noodzaak van structureel gedragsbeleid moet binnen de overheid op directieniveau op de agenda worden gezet. De raad adviseert om gedragskennis en capaciteit te vergroten op drie manieren: basiskennis bij alle dossierhouders, gedragsexperts per departement en een expertisepunt tussen de departementen.

Betaalbaar en eerlijker
Als Nederlanders meer duurzaam gedrag vertonen, vermindert de uitstoot van broeikasgassen fors. Met de voorgestelde veranderingen kan 17 megaton CO2 worden bespaard, waardoor het behalen van het wettelijke klimaatdoel in 2030 meer binnen bereik komt. Goed gekozen gedragsbeleid levert bovendien betaalbaarder en eerlijker klimaatbeleid op en heeft ook positieve gevolgen voor de natuur en de volksgezondheid.

De klimaatraad illustreert zijn advies aan de hand van 3 voorbeelden: korte afstanden vaker afleggen met de fiets of te voet in plaats van met de auto, duurzamer eten en de tuin vergroenen. Met duurzaam gedrag bedoelt de raad consumptiekeuzes die leiden tot minder uitstoot van broeikasgassen, zoals een warmtepomp aanschaffen, tweedehandsspullen kopen of reizen met de trein. Adaptatiegedrag draait om keuzes waardoor risico’s door klimaatverandering verkleinen, zoals zonwering installeren of zandzakken plaatsen.