Adviseur Hoge Raad wil Vattenfall-arrest over variabele energiecontracten vernietigen

Advocaat-generaal Valk heeft een officieel advies aan de Hoge Raad uitgebracht over hoe de zaak moet worden beslist. De Hoge Raad is niet verplicht dat advies te volgen, maar doet dit doorgaans wel.

De zaak draait om de vraag of Vattenfall consumenten slechts 9 dagen van tevoren mocht informeren over een tariefverhoging en vervolgens toch een opzegtermijn van 30 dagen mocht hanteren. Een consument die een variabel energiecontract bij Vattenfall afsloot, stapte naar de rechter nadat het bedrijf de tarieven verhoogde. Zowel de kantonrechter als het Gerechtshof Amsterdam gaven de consument gelijk.

Prijswijzigingsbeding
Bij een variabel energiecontract staat de energieprijs niet vast voor de duur van het contract, maar kan de leverancier die tijdens de looptijd aanpassen. De clausule in de algemene voorwaarden die dit recht regelt, heet een prijswijzigingsbeding. Vattenfall maakte gebruik van de branchevoorwaarden van Energie-Nederland, de vereniging van energieleveranciers. Vrijwel alle Nederlandse energieleveranciers hanteren dezelfde clausule.

Het Gerechtshof Amsterdam oordeelde in maart 2025 dat het prijswijzigingsbeding van Vattenfall oneerlijk is en vernietigde het. Vattenfall zou de consument onvoldoende duidelijk hebben geïnformeerd over de mogelijke financiële gevolgen van het beding. Ook zag het hof de aankondiging van de tariefverhoging op 22 maart 2022 – 9 dagen voor de ingangsdatum van 1 april 2022 – als onvoldoende. Daardoor had de consument geen reële mogelijkheid om tijdig te switchen naar een andere leverancier.

Vattenfall stelde cassatie in. In het cassatieproces adviseert de advocaat-generaal de Hoge Raad. Valk concludeert dat meerdere klachten van Vattenfall terecht zijn.

Te smal
Valk stelt dat het hof relevante omstandigheden ten onrechte buiten beschouwing liet bij de beoordeling of het beding werkelijk oneerlijk is. De advocaat-generaal noemt 3 factoren die het hof had moeten meewegen. Ten eerste de keuze die consumenten hebben tussen een contract met vast tarief en een contract met variabel tarief, waarbij het variabele contract initieel goedkoper is maar ook prijsstijgingen met zich kan meebrengen. Ten tweede het toezicht van de Autoriteit Consument en Markt (ACM), die controleert of energietarieven redelijk zijn. Ten derde de mate van concurrentie op de Nederlandse energiemarkt, een van de meest competitieve in Europa.

Vergelijking niet overtuigend
Een tweede kritiekpunt van Valk betreft de vergelijking die het hof maakte met rechtspraak van het Europees Hof van Justitie over hypothecaire leningen in vreemde valuta. Bij dergelijke leningen draagt de consument een wisselkoersrisico en moet de bank rekenvoorbeelden en simulaties verstrekken. Het hof paste die maatstaf ook toe op Vattenfall: het bedrijf had historische prijssimulaties moeten verstrekken om consumenten te laten zien hoe sterk energieprijzen kunnen fluctueren.

Valk vindt die vergelijking niet overtuigend. Energieprijzen hangen af van absolute schaarste aan grondstoffen, geopolitieke spanningen en vraag-en-aanbodverhoudingen op wereldmarkten die niemand kan voorspellen. Rente is de ‘prijs van geld’ en kent een heel andere dynamiek. Wie historische energieprijssimulaties verstrekt, geeft de consument juist een vals gevoel van voorspelbaarheid.

Opzegtermijn en tijdigheid
Vattenfall informeerde de consument op 22 maart 2022 dat de tarieven per 1 april 2022 zouden stijgen, en meldde erbij dat de consument het contract binnen 30 dagen kosteloos kon opzeggen. Het hof oordeelde dat de consument hierdoor tot 21 april gebonden bleef aan het verhoogde tarief, waardoor er geen sprake was van een reële opzegmogelijkheid.

Valk vindt dit oordeel te simplistisch. Uit Europese rechtspraak volgt dat niet vereist is dat een consument steeds zonder enige financiële last kan opzeggen. Wat telt, is de totale afweging: hoe concurrentieel is de markt, hoe lang is de consument aan het verhoogde tarief gebonden, hoe groot zijn de kosten van overstappen? Al deze factoren moet het hof in onderlinge samenhang wegen.

Enorme maatschappelijke impact
Valk erkent uitdrukkelijk dat de uitkomst van de zaak grote financiële gevolgen heeft. In 2022 had 56 procent van de Nederlandse huishoudens een variabel energiecontract; in maart 2026 was dat nog 39 procent. Als het hof gelijk had, zouden alle tariefverhogingen van de afgelopen jaren als onverschuldigd betaald kunnen worden teruggevorderd. Meerdere claimstichtingen hebben energieleveranciers al gedagvaard voor collectieve schadevergoeding.

Valk benadrukt echter uitdrukkelijk dat die financiële impact géén reden kan zijn om het recht anders toe te passen. ‘Als juist is dat het prijswijzigingsbeding van Vattenfall oneerlijk is, dan moet Vattenfall dus op de blaren zitten, ook als die blaren héél groot zijn’, aldus Valk. ‘Dat is hoe een rechtsstaat werkt.’

Nieuwe voorwaarden
Vattenfall heeft inmiddels nieuwe algemene voorwaarden ingevoerd die op verschillende punten transparanter zijn dan de voorwaarden uit 2017 die in deze zaak centraal staan. De aankondigingstermijn bij tariefwijzigingen is nu wettelijk vastgelegd op minimaal 1 maand. De opzegtermijn bij een variabel contract is teruggebracht tot maximaal 5 werkdagen in plaats van 30 dagen.

De ACM, die als toezichthouder op de energiemarkt waakt over redelijke tarieven, stelde in september 2022 al vast dat energieleveranciers consumenten minimaal 30 dagen van tevoren moeten informeren over tariefwijzigingen. Die norm is nu ook opgenomen in het nieuwe modelcontract dat de ACM eind 2025 vaststelde.

De Hoge Raad doet naar verwachting eind dit jaar uitspraak.