Energiemanagementsystemen in Vlaanderen: Maakjemeterslim.be schept orde in de chaos

Hoe kijken jullie bij het Vlaams Klimaat- en Energieagentschap (VEKA) naar de opkomst van energiemanagementsystemen?
‘Als een belangrijk hulpmiddel om energiegebruik te optimaliseren en beter af te stemmen op productie, netbeheer en prijzen. Deze systemen maken het mogelijk om verbruik te monitoren en toestellen actief te sturen, en helpen burgers, bedrijven en overheden om slimmer met elektriciteit om te gaan. Ze vormen een logisch vervolg op de digitale meter, omdat ze de beschikbare data omzetten in actief beheer.’

Waarom staan deze systemen nu zo sterk in de belangstelling?
‘De energietransitie leidt tot een stijgende stroomvraag door elektrificatie, terwijl de productie steeds variabeler wordt door wind en zon. Het is dus steeds belangrijker dat verbruik beter aansluit op productie. Het moment van verbruik wordt zo steeds meer bepalend voor de energierekening. Een energiemanagementsysteem speelt hier automatisch op in, zodat gebruikers hun energieverbruik kunnen optimaliseren en kosten besparen zonder uitgebreide technische kennis.’

Hoe volwassen is de markt voor energiemanagementsystemen op dit moment?
‘Genoeg om serieus genomen te worden. Er zijn tientallen spelers actief in Vlaanderen, van internationale bedrijven tot lokale innovators. De technologie werkt en de meeste systemen leveren echt waarde. Tegelijk is de markt heterogeen, met grote verschillen in functionaliteit en beperkte standaardisatie.’

Wat zijn de actuele ontwikkelingen?
‘We zien zowel consolidatie als nieuwe toetreders. Functionaliteiten die recent nog premium waren, worden steeds vaker standaard. Integratie tussen toestellen van verschillende merken neemt toe, terwijl toepassingen rond energiegemeenschappen en flexibiliteitsmarkten snel groeien. De komende jaren verwachten we verdere professionalisering, meer standaardisatie en eenvoudiger integreerbare systemen.’

Waar zit de grootste evolutie op dit moment?
‘Die speelt op meerdere niveaus tegelijk. Systemen evolueren van monitoring naar automatische sturing, terwijl toepassingen zoals warmtepompen, laadpalen en batterijen toenemen. Ook dynamische prijzen en flexibiliteitsmarkten worden belangrijker.’

Wat was de aanleiding voor het opzetten van maakjemeterslim.be?
‘We ontwikkelden dit platform in samenwerking met Flux50, Fluvius, Volta en ODE. De interesse in energiemanagementsystemen is groot, maar de informatie versnipperd en moeilijk toegankelijk. Wie zo’n systeem zoekt, wordt geconfronteerd met een groot en uiteenlopend aanbod. Er is dus nood aan betrouwbare, begrijpelijke, neutrale informatie en begeleiding. Die rol wil maakjemeterslim.be invullen.’

Hoe exact?
‘Het doel is informeren, oriënteren en vergelijken. Er wordt helder uitgelegd wat een ems is en wat je ermee kunt. Daarnaast biedt het platform een overzicht van beschikbare systemen. Via de tool “help me met mijn keuze” kunnen gebruikers stap voor stap hun situatie aangeven, waarna systemen worden voorgesteld die passen bij hun behoeften. Die kunnen worden vergeleken op kenmerken en compatibiliteit, zodat gebruikers eenvoudiger een weloverwogen keuze kunnen maken.’

Voor wie is Maakjemeterslim.be bedoeld?
‘Een brede doelgroep. In de eerste plaats op particulieren en installateurs, maar ook op kmo’s en overheden. Daarnaast biedt het platform aanbieders van energiemanagementsystemen de mogelijkheid hun producten voor te stellen, na beoordeling uiteraard.’

Hoe wordt bepaald welke energiemanagementsystemen worden opgenomen?
‘Alle systemen die monitoren of sturen, kunnen in principe worden opgenomen. Leveranciers en fabrikanten kunnen die en de bijbehorende informatie zelf toevoegen. We verwachten dat ze dat correct en voldoende gedetailleerd doen. Daarna wordt de aanmelding gecontroleerd op technische criteria en transparantie over data en functionaliteiten. Voldoen ze niet aan de minimumvereisten, dan wordt gevraagd om aanpassing.’

Wat zijn die criteria?
‘Belangrijke criteria zijn compatibiliteit met de digitale meter, duidelijke informatie over functies, toestellen en merken, en de mogelijkheid om minstens één toestel te sturen. Daarnaast wordt steeds sterker gecontroleerd of functies en interoperabiliteit daadwerkelijk aantoonbaar zijn en niet louter marketingclaims. Het toezien op cyberveiligheid, voldoen aan de Europese Cyber Resilience Act, wordt tevens belangrijker.’

Hoe objectief en uniform is die beoordeling?
‘Bij VEKA staat feitelijke en correcte informatie centraal. Voor de vergelijkings- en filtertool zijn uniforme data noodzakelijk. Aanbieders van energiemanagementsystemen leveren daarom zelf informatie aan, terwijl Flux50 de content controleert. Volta onderzoekt met partners hoe bijkomende controle op juistheid en volledigheid kan worden versterkt. Ook zij willen via dit proces toenemende gebruiksvriendelijkheid en kwaliteit van energiemanagementsysteemproducten faciliteren.’

Waarin verschillen energiemanagementsystemen van elkaar, zijn er duidelijke “basisvereisten”?
‘Energiemanagementsystemen verschillen vooral in functionaliteit, integratiemogelijkheden en automatiseringsgraad. Sommige beperken zich tot monitoring, terwijl andere toestellen actief kunnen aansturen. Systemen die enkel met eigen hardware werken zijn beperkter inzetbaar. Er zijn nog geen formele nationale of Europese standaarden. Maar in de praktijk moet elk energiemanagementsysteem minstens energieverbruik kunnen monitoren en relevante data verwerken. Geavanceerdere systemen gaan verder met functies zoals actieve sturing, optimalisatie van zelfverbruik en inzet op dynamische tarieven.’

Waar moet je op letten bij de aanschaf van een energiemanagementsysteem, wat zijn veel- voorkomende misverstanden?
‘Kijk om te beginnen naar je eigen behoeften en doelstellingen. Vertrek vanuit je eigen verbruikersprofiel. Daarnaast is het belangrijk om na te gaan welke (stuurbare) toestellen en installaties je hebt, welke functionaliteiten gewenst zijn en in welke mate automatisatie wenselijk is. De keuze voor een energiemanagementsysteem of toestel kan toekomstige investeringen beïnvloeden. Niet alle systemen en apparaten zijn onderling compatibel, waardoor latere uitbreidingen beperkt kunnen worden. Kies dus bij de eerste aankoop voor een energiemanagementsysteem dat aansluit bij toekomstige behoeften en compatibiliteit met andere toestellen waarborgt. Ook aanstuurbaarheid is een belangrijk aandachtspunt. Die wordt in sommige gevallen beperkt ingevuld, bijvoorbeeld als eenvoudige aan/uit-sturing bij een laadpaal. In andere situaties is dit onvoldoende en is er nood aan meer geavanceerde sturing, waarbij bijvoorbeeld ook het vermogen kan worden aangepast.’

Wanneer is een eenvoudig systeem voldoende, en wanneer niet meer?
‘Een eenvoudig systeem volstaat wanneer enkel inzicht in energiegebruik gewenst is. Zodra actieve sturing nodig is, bijvoorbeeld op basis van prijzen of eigen productie, is een geavanceerder systeem vereist. In het algemeen geldt dat hoe hoger het energieverbruik, hoe groter het potentieel voordeel van een hoogwaardig energiemanagementsysteem is, met name met het oog op automatische optimalisatie van het zelfverbruik van zonnestroom. Toch is er geen echt “foute” keuze; elk systeem heeft waarde, ook met basisfunctionaliteiten.’

Wat is de bandbreedte in kosten, welke opbrengsten mogen worden verwacht?
‘De prijs varieert sterk, van gratis toepassingen tot systemen van meer dan 10.000 euro voor geavanceerde oplossingen. De opbrengsten hangen sterk af van energieverbruik, verbruiksprofiel, productie, contractvorm... In sommige gevallen kunnen besparingen oplopen tot meerdere tientallen procenten, vooral door optimalisatie van zelfverbruik. Voor grotere energiegebruikers is het doorgaans zinvol om de opportuniteiten van een energiemanagementsysteem te onderzoeken, gezien het doorgaans grote potentieel voor optimalisatie en besparing.’

Welke rol kunnen energiemanagementsystemen spelen in het bredere energiesysteem?
‘Door de toenemende elektrificatie en hernieuwbare productie wordt die rol steeds belangrijker. Ze maken het mogelijk om verbruik in de tijd te verschuiven en pieken te vermijden - de ochtend- en avondpiek wordt voor een groot deel bepaald door residentiële verbruikers - waardoor ze bijdragen aan netontlasting. Een energiemanagementsysteem speelt dus ook een rol in flexibiliteitsdiensten. Zo kunnen batterijen automatisch worden aangestuurd, bijvoorbeeld ontladen bij een hoge stroomvraag. In ruil daarvoor kan de gebruiker een vergoeding ontvangen.’

Waar gaat deze markt naartoe de komende jaren?
‘Die zal verder groeien met meer systemen, meer functionaliteiten en meer integratie binnen het energiesysteem. Flexibiliteit en automatisatie worden belangrijker, net als standaardisatie om systemen en apparaten beter met elkaar te laten communiceren. Tegelijk blijft goede informatie en begeleiding essentieel, zodat gebruikers weloverwogen keuzes kunnen maken en het maximale uit hun energieoplossingen halen.’