Kabinet kiest definitief voor capaciteitsmarkt, eerste veiling in 2028

Tot nu toe lagen er 2 opties open: een strategische reserve of een marktbreed capaciteitsmechanisme. In een strategische reserve worden bestaande centrales buiten de markt gehouden als noodoptie voor schaarstemomenten. Het kabinet wijst die variant nu expliciet van de hand. Een strategische reserve is volgens de minister een oplossing voor een tijdelijk probleem, terwijl de Nederlandse elektriciteitsmarkt te maken heeft met een structurele verslechtering.

Vaste beschikbaarheidsvergoedingen
Een marktbreed capaciteitsmechanisme stimuleert via vaste beschikbaarheidsvergoedingen zowel het behoud van bestaande capaciteit als nieuwe investeringen, en lost daarmee het structurele probleem wel op.

TenneT wordt uitvoerder van het mechanisme. De hoogspanningsnetbeheerder gaat de jaarlijkse capaciteitsveilingen organiseren, de beschikbaarheid van deelnemende partijen monitoren en boetes opleggen bij niet-beschikbaarheid. De winnende bieders ontvangen een vaste vergoeding bovenop hun reguliere marktinkomsten, als compensatie voor het beschikbaar houden van hun vermogen op schaarstemomenten.

Eerder dan verwacht
De urgentie van de komst van een capaciteitsmarkt is toegenomen. Waar TenneT vorig jaar nog meldde dat de loss of load expectation (LOLE) de wettelijke norm van 4 uur pas rond 2033 zou overschrijden, bleek uit de Monitor Voorzieningszekerheid 2026 dat die grens al in 2030 wordt overschreden.

De verslechtering is groter dan vorig jaar voorzien. Hogere aannames over de groei van de elektriciteitsvraag, met name door de sterke opkomst van datacenters, drukken de LOLE omhoog. TenneT berekende vorige week al dat het capaciteitsmechanisme operationeel moet zijn voor de winter van 2029-2030. Ook de elektriciteitsvraag in omringende landen stijgt sterk, terwijl de productiecapaciteit, opslag en vraagrespons daar niet evenredig meegroeien.

Batterijen welkom
De brief is explicieter dan eerdere stukken over wie aan de veilingen mag meedoen. Naast elektriciteitscentrales zijn ook batterijen en vraagrespons uitdrukkelijk welkom. Vanwege Europese staatssteunregels moet het mechanisme technologieneutraal zijn. Volledig kolengestookte centrales zijn uitgesloten; gascentrales, waterstof- en biomassacentrales kunnen wel deelnemen.

Het kabinet stelt daarbij expliciet vast dat de autonome groei van batterijen volgens TenneT onvoldoende is om het voorzieningszekerheidsprobleem op te lossen. Ook vraagrespons biedt wel potentieel, maar is niet afdoende. Onderzoeken van Magnus Energy en TNO wezen uit dat datacenters en het niet-flexibele deel van de industrie sterk afhankelijk zijn van een stabiele stroomlevering en weinig ruimte bieden voor flexibiliteit. Het capaciteitsmechanisme kan vraagrespons en opslag stimuleren via de vaste beschikbaarheidsvergoedingen, die investeringszekerheid bieden die de huidige energiemarkt niet levert.

300 tot 600 miljoen euro
Het kabinet schat de jaarlijkse kosten op 300 tot 600 miljoen euro, op basis van vergelijking met het Belgische systeem. België betaalde voor 2025-2026 zo’n 183 miljoen euro aan geveilde capaciteit, maar heeft naar schatting bijna 3 keer minder vermogen nodig dan Nederland. De bandbreedte in de raming weerspiegelt onzekerheden over vraagontwikkeling, energieprijzen en de mate waarin nieuwbouw nodig is.

De kosten worden doorberekend aan eindgebruikers via de nettarieven. De Europese Commissie schrijft voor dat de doorberekening is gekoppeld aan verbruik tijdens schaarstemomenten, zodat gebruikers een financiële prikkel krijgen om juist dan minder stroom af te nemen. Het kabinet overweegt terugbetalingsmechanismen bij prijspieken en een maximumprijs voor bestaande capaciteit, naar voorbeeld van buurlanden.

Planning en wetgeving
Het streven is de eerste capaciteitsveilingen in 2028 te houden, voor het leveringsjaar 2029-2030. Daarvoor zijn 2 voorwaarden: tijdige staatssteungoedkeuring van de Europese Commissie en inwerkingtreding van het EMD-wetsvoorstel, dat de juridische basis biedt en binnenkort bij de Kamer wordt ingediend. De Europese Commissie heeft de goedkeuringsprocedures voor marktbrede capaciteitsmechanismen recent gestroomlijnd, wat de implementatie moet versnellen.

Het kabinet werkt de komende maanden het ontwerp verder uit in samenwerking met TenneT en de ACM, en met betrokkenheid van marktpartijen. Daarbij worden ook de uitkomsten meegenomen van de actualisatie van het Nationaal Plan Energiesysteem, die rond de zomer verschijnt. Een volgende Kamerbrief over de voortgang volgt in de tweede helft van 2026.

BEGIN KADER

Holland Solar: techniekneutraliteit is doorbraak

Brancheorganisatie Holland Solar reageert positief op de keuze van het kabinet voor een techniekneutraal capaciteitsmechanisme. Dat is een uitkomst waarvoor Holland Solar en duurzame-energiekoepel Nedzero al langere tijd pleiten.

Volgens Holland Solar biedt de techniekneutrale aanpak ruimte voor een brede mix aan oplossingen. Niet één technologie wordt bevoordeeld, maar batterijen, zonnepanelen, vraagrespons en flexibel elektriciteitsverbruik kunnen allemaal meedingen in de capaciteitsveilingen. De brancheorganisatie noemt de keuze voor techniekneutraliteit een belangrijke eerste stap en benadrukt dat de langetermijnvisie duurzaamheid als uitgangspunt moet houden. ‘Alleen met een combinatie van zon en wind, opslag, flexibel verbruik en een goed verbonden Europees energiesysteem kunnen vraag en aanbod structureel in balans blijven’, aldus Holland Solar.