Politiek buitenspel bij overvol stroomnet, waakhond beslist wie voorrang krijgt en Tweede Kamer mag niet ingrijpen

De ROB heeft op verzoek van de Tweede Kamer onderzoek uitgevoerd. Aanleiding is het overvolle stroomnet en het prioriteringskader van de ACM, dat bepaalt wie voorrang krijgt bij toegang tot het elektriciteitsnet. Volgens de raad is de ACM als onafhankelijke toezichthouder exclusief bevoegd om de regels voor nettoegang, prioritering en nettarieven vast te stellen. De invloed en democratische controle van Tweede Kamer, regering en andere overheden moeten daarom vooral vooraf plaatsvinden, bij de keuzes voor het energiesysteem, de energieplanologie en de ruimtelijke ordening.

Stroomnet bijna overal vol
Netcapaciteit is een schaars goed geworden, zo constateert ook de ROB. Daardoor zijn keuzes over de verdeling niet langer puur technisch, maar raken ze ook aan politieke en maatschappelijke belangen. De landelijke netcapaciteitskaart van september kleurt vrijwel volledig rood: bijna overal is er een tekort aan transportcapaciteit en geldt een wachtrij.

Bedrijven, woningen en scholen moeten lang wachten op een nieuwe of zwaardere aansluiting, net als veiligheidsvoorzieningen zoals politiebureaus en huisartsenposten. Daarom stelde de ACM regels vast waarmee netbeheerders functies als woningbouw, ziekenhuizen, scholen en defensie voorrang kunnen geven. Netbeheerders moeten dat kader sinds 1 januari 2026 verplicht gebruiken in congestiegebieden, nadat de hoogste bestuursrechter de eerdere versie vernietigde. Naast de regels voor toegang stelt de waakhond ook de nettarieven vast, op basis van de kosten die netbeheerders volgens haar moeten maken.

Geen directe invloed
De politiek mag juridisch geen directe invloed uitoefenen op ACM-besluiten over prioritering bij aansluiting, nettarieven en tariefgerelateerde flexibiliteit. Volgens de ROB moet de ACM voor het verdelen van schaarse middelen met grote maatschappelijke impact wel een passende vorm van publieke verantwoording kennen. De raad vat het als volgt samen: de zeggenschap van de Kamer ligt ‘vooral bij programmeren vooraf, niet bij prioriteren achteraf’.

Dat vooraf programmeren gebeurt volgens de ROB nog onvoldoende. Beslissingen over energie en ruimtelijke ontwikkeling worden te veel los van elkaar genomen, en bij de overheid ontbreekt het op sommige punten aan capaciteit en slagkracht.

4 aanbevelingen aan Kamer
De raad vraagt de Kamer om de regering te laten zorgen voor betere afstemming tussen energiesysteem, energieplanologie en ruimtelijke ordening. Daarbij hoort ook een efficiënter gebruik van het bestaande stroomnet. Provincies en gemeenten moeten een inhoudelijke rol krijgen bij de investeringsplannen van netbeheerders, terwijl VNG en IPO het Rijk eerder al om structurele middelen voor netcongestie vroegen. Ook moeten vergunningverlening en ruimtelijke procedures voor energie-infrastructuur sneller, met behoud van effectieve rechtsbescherming.

Voor Europa pleit de ROB ervoor dat de regering bij nieuwe wetgeving over netbeheer duidelijk aangeeft welke keuzes Nederland wil maken. Verder moet worden onderzocht welke elementen uit de Franse aanpak van regionale langetermijnplanning bruikbaar zijn. Zo wordt in Frankrijk capaciteit voor hernieuwbare energie gereserveerd.

Ten slotte wil de raad dat de Tweede Kamer de ACM jaarlijks verslag laat doen van de gevolgen van haar keuzes bij de verdeling van netcapaciteit. Ook moet de Tweede Kamer op tijd worden geïnformeerd over ontwerpbesluiten van de toezichthouder met grote maatschappelijke gevolgen, en kan ze de ACM daar bijvoorbeeld tijdens een technische briefing over bevragen. Verder moet de verantwoordelijke bewindspersoon formeel advies of een reactie mogen indienen bij ACM-besluiten met grote gevolgen. Ook vraagt de ROB de regering een visie te ontwikkelen op de concurrerende belangen bij het publiek aandeelhouderschap van netbeheerders.

ACM omarmt het advies
‘Het is goed dat de Raad voor het Openbaar Bestuur met dit onderzoek onderschrijft dat onafhankelijk toezicht en regulering door de ACM en democratische controle en politieke keuzes door de wetgever en de Tweede Kamer naast elkaar bestaan’, licht ACM-bestuurslid Manon Leijten toe. ‘Bij onafhankelijk toezicht en regulering hoort ook dat je je verantwoordt richting de Tweede Kamer en dat je adviezen van de minister of de Kamer nadrukkelijk meeneemt in je besluitvorming.’

De ACM ondersteunt ook het advies om te overwegen haar positie duidelijker in de wet vast te leggen, door haar om te vormen tot een volwaardig publiekrechtelijk zelfstandig bestuursorgaan met eigen organisatie en begroting en een duidelijkere relatie met de verantwoordelijke minister. Dat advies kwam eerder van de commissie De Leeuw en Borstlap. Volgens de ACM is dit ook geadviseerd door 2 onafhankelijke specialisten die in opdracht van het ministerie en de waakhond onderzoek deden.

Netbeheerders moeten de komende jaren 235 miljard euro investeren om de netten te verzwaren en het overvolle stroomnet aan te pakken. Die investeringsopgave wordt voor een groot deel bepaald door politieke keuzes voor het huidige en toekomstige energiesysteem, en juist daar wil de ROB dat de Tweede Kamer vooraf stuurt.