Chinese omvormers uitbannen; wat is de impact op Europese energietransitie en pv-sector?

The Czech Solar Association vertegenwoordigt de Tsjechische zonne-energiebranche…
‘We hebben ongeveer 650 leden: installatiebedrijven, juridische kantoren, investeerders, fabrikanten, groothandels... Wat ons onderscheidt van veel andere brancheverenigingen in Europa, is dat onze achterban voor een groot deel uit eigenaren van bestaande zonne-energiesystemen bestaat. Zo is de bijdrage van omvormerfabrikanten minder dan 2 procent. Dat geeft ons de vrijheid om over alles open te spreken, zonder het risico dat we fors aan inkomsten verliezen als we iemand voor het hoofd stoten.’

Hoe staat de energietransitie ervoor in Tsjechië?
‘Na een grote zonnepanelenboom in 2009 en 2010, gedreven door gegarandeerde teruglevertarieven, was er bijna 11 jaar lang vrijwel geen activiteit. In 2018 installeerden we in het hele land misschien 11 megawattpiek zonnepanelen. In 2021 was dat 62 megawattpiek. In 2023 en 2024 kwamen we eindelijk op ongeveer 1 gigawattpiek per jaar, mede door de energiecrisis na de Russische invasie in Oekraïne, dalende paneelprijzen en nieuwe subsidies. Daarna zakte het weer in. We naderen nu een totaal van 6 gigawatt aan geïnstalleerd vermogen, in een land van 10 miljoen mensen. Daarmee lopen we achter op vele landen, bijvoorbeeld Estland, Hongarije, Duitsland, Nederland en België.’

Waarom?
‘Vanwege een gebrek aan stabiele ondersteuning vanuit de overheid. Vorig jaar was vrijwel elk project afhankelijk van Europese subsidie: 98 à 99 procent. De beschikbare CAPEX-subsidies werden bovendien onregelmatig uitbetaald – soms stopte het geld plotseling voor maanden, wat veel bedrijven in cashflowproblemen bracht en zelfs faillissementen veroorzaakte. Er zijn ook geen veilingen. Daardoor worden er nauwelijks grote projecten gebouwd. We hopen dat de nieuwe regering eindelijk beweging brengt: het is de eerste die met ons praat over een mogelijk ‘Contract for Difference’-systeem voor grondgebonden zonneparken.’

Europa wil projecten met Chinese omvormers niet langer subsidiëren, daar staan jullie achter?
‘Afhankelijkheid van één land is gevaarlijk. Dat hebben we gezien bij Russisch gas: de fossiele industrie weigerde jarenlang te erkennen dat Rusland geen betrouwbare partner was, en werd verrast bij het uitbreken van de Oekraïne-oorlog. Hetzelfde geldt voor de Europese zonnepanelenproductie, die volledig werd weggeconcurreerd omdat Europa te laat ingreep. Die fouten willen wij als sector niet herhalen. Ook de cybersecurityzorgen over een mogelijke “kill switch” in Chinese apparatuur begrijpen wij volledig.’

Dat leidt ook tot actie?
‘Wij hebben jarenlang gepleit voor een Made in Europe-bonus in subsidieregimes. Daarnaast drongen we bijvoorbeeld aan op het afschaffen van een Tsjechische netwerkvereiste die omvormers asymmetrisch vermogen moeten kunnen leveren – een specificatie die de meeste Europese fabrikanten niet ondersteunen maar Chinese merken wel, waardoor de markt feitelijk naar hen toe werd gedreven.’

Wat is de status van dit Europese besluit, hoe kijken jullie er exact naar?
‘Wij werden door SolarPower Europe geïnformeerd over dit voornemen. De Europese Commissie verzamelt nu informatie en haalt feedback op – het is dus nog geen formeel besluit. Maar de richting is duidelijk. En als wij medewerkers van de Europese Commissie vertellen dat dit plan in Tsjechië niet 20 procent maar vrijwel 100 procent van de projecten treft, reageren zij verrast. Dat zij deze basisfeiten niet kennen, baart ons grote zorgen.’

Jullie zijn kritisch?
‘Ik ben terughoudend; hoewel het doel begrijpelijk is, brengt de uitvoering risico’s met zich mee. Zo is de Europese Commissie bang voor een kill switch – dat China op afstand omvormers kan uitschakelen. Dat is legitiem, al hebben wij daar weinig bewijs van gezien. Op de lijst van niet-Chinese alternatieven staan echter merken die in de sector nauwelijks bekend zijn. De vraag is of die even solide zijn tegen gewone criminele cyberaanvallen. Door Chinese fabrikanten te weren, zetten we mogelijk de deur open voor partijen die op dat vlak juist kwetsbaarder zijn. Dat wordt breed genegeerd.’

Wat zijn de concrete gevolgen voor landen als Tsjechië?
‘Als dit voorstel er vorig jaar al was geweest, had het in Tsjechië niet 20 procent van de projecten geraakt, maar bijna 100 procent. Vrijwel elk zonnestroomproject hier wordt medegefinancierd via Europees geld: het Herstel- en Veerkrachtfonds, het Moderniseringsfonds of Europese operationele programma’s. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor Slovenië en Slowakije. Je kunt geen Europees gemiddelde hanteren als het effect per land zo dramatisch verschilt. Toen ik dit aan mensen van de Europese Commissie vertelde, waren ze verrast. Ze wisten het niet. Dat heeft mij echt geschokt.’

Zijn er geen Europese alternatieven beschikbaar?
‘Dat is precies het probleem. 4 van de 5 meestverkochte omvormermerken in Tsjechië zijn Chinees. Van de Europese fabrikanten heeft alleen Fronius hier een eigen kantoor, met Tsjechischsprekend personeel, aftersalesservice en de juiste certificeringen. De andere werken via kleinere, lokale distributeurs en het contact met hen verloopt volgens mensen in de sector vaak moeizaam. SolarEdge, een Israëlisch-Amerikaans bedrijf, had een groot marktaandeel in grote commerciële zonnedaken in Tsjechië, maar sloot hier vorig jaar hun kantoor. De markt zou te klein zijn. In Slovenië, waar ze bijna 100 procent marktaandeel hadden, gebeurde hetzelfde. Ik heb rechtstreeks gesproken met vertegenwoordigers van 2 Europese omvormerfabrikanten die hier geen kantoor hebben. Ze zeiden: waarschijnlijk niet nu, misschien over 5 of 10 jaar als de markt groter is. Wat moeten wij daar nu mee? En het zou erger kunnen worden.’

In welke zin?
‘Als in Duitsland of Oostenrijk de markt voor Europese omvormers met 20 procent groeit doordat Chinese merken worden geweerd, doen die fabrikanten dan nog moeite voor Tsjechië? Ze zouden het drukker kunnen krijgen in hun eigen thuismarkt. Het risico is dus niet alleen dat we de Chinezen verliezen, maar ook dat de Europese fabrikanten die hier nog een beetje aanwezig zijn, vertrekken. En dan staan we echt met lege handen. De Europese Commissie lijkt ook niet te begrijpen wat lokale aanwezigheid in de praktijk betekent. Toen ik uitlegde dat Europese fabrikanten hier geen eigen mensen hebben, zeiden Europese Commissiemedewerkers: maar met Chinese bedrijven moet je toch ook Engels spreken? Nee. De Chinese fabrikanten hebben hier eigen kantoren met Tsjechischsprekend personeel. Een lokale technicus kan niet zomaar in het Engels over een technisch probleem praten. Het installeren van een omvormer is niet zoals schoenen bestellen via internet; je moet intensief kunnen samenwerken met de leverancier.’

Wat moet er dan wel gebeuren?
‘Stel ten eerste de residentiële sector vrij van dit verbod – netbeheerders bevestigen ons dat kleine installaties de stabiliteit van het net niet in gevaar kunnen brengen. Ten tweede: geef Europese fabrikanten echte prikkels om in kleinere markten aanwezig te zijn, bijvoorbeeld via een Made in Europe-bonus in subsidieregimes. En als laatste: voer een overgangsperiode in tot bijvoorbeeld 2030 en monitor tussentijds per land of de situatie verandert. Als na 3 jaar blijkt dat er nog steeds geen volwaardige Europese alternatieven beschikbaar zijn, kun je dit eenvoudigweg niet doorvoeren. En bovenal: de Europese Commissie moet een gedegen, landenspecifiek onderzoek uitvoeren.’

Dit is niet alleen een Tsjechisch probleem…
Ik heb gesproken met collega’s uit Slovenië en Slowakije. Zij vrezen dezelfde gevolgen. Als dit voornemen de decarbonisatie van een land bedreigt, mag het niet worden ingevoerd. Zo heeft Tsjechië nauwelijks potentieel voor nieuwe waterkracht, en windenergie stuit op massale maatschappelijke weerstand. Zonne-energie is vrijwel de enige schone energiebron die we op korte termijn snel kunnen uitrollen. Tsjechië is bovendien per hoofd van de bevolking het meest geïndustrialiseerde land van Europa – we hebben die energie hard nodig. Als je dit saboteert, saboteer je onze hele energietransitie.’