Tweede Kamerleden uiten frustratie over netcongestie: ‘Eén grote ramp’

De Tweede Kamer voerde deze week een ruim 3,5 uur durend commissiedebat over netcongestie. Staatssecretaris Jo-Annes de Bat en minister Boekholt-O’Sullivan beantwoordden een lange reeks vragen van de Tweede Kamer over de aanpak van de problemen op het volle stroomnet.

Frustratie overheerst
Het debat stond in het teken van frustratie over de trage voortgang bij het oplossen van de netcongestiecrisis. Pieter Grinwis (ChristenUnie) opende scherp. ‘Netcongestie, het is één grote ramp. Maar het lijkt door de overheden en netbeheerders te worden behandeld als een ongelukje’, aldus Grinwis. Hij vergeleek de situatie met dijkversterking. ‘Als een dijk dreigt te breken, dan versterken we die subiet. Maar als Tennet een cruciaal onderstation bij Utrecht moet bouwen, gaan we eindeloos palaveren of het niet ergens anders kan, of er per ongeluk niet ergens een rugstreeppad, modderkruiper of vleermuis zit.’

Alexander Kops (PVV) wees erop dat eind 2022 al voor het eerst gewaarschuwd werd voor de grenzen van het hoogspanningsnet in de regio Flevopolder, Gelderland en Utrecht (FGU-regio). ‘Maar wat is er nu eigenlijk in de tussentijd concreet gebeurd, gedaan, uitgevoerd, geprobeerd? Geef er een naam aan, want het is onder aan de streep niet gelukt.’

Crisisaanpak FGU-regio
Staatssecretaris De Bat van Klimaat en Groene Groei lichtte uitgebreid de crisisaanpak voor de FGU-regio toe. De casus begon in februari toen werd aangekondigd dat voor het hele gebied wellicht een aansluitstop dreigde. ‘We zijn heel snel aan de slag gegaan met een crisisaanpak’, vertelde De Bat. Door het gebied op te splitsen in 5 congestiegebieden in plaats van één groot gebied kan in 4 van de 5 gebieden een deel van de maatschappelijk geprioriteerde aanvragen doorgaan.

Voor Utrecht komt echter vanaf 1 juli een tijdelijke pauze voor nieuwe of zwaardere aansluitingen. De staatssecretaris benadrukte nog maar eens dat dit geen definitieve aansluitstop is. ‘We gaan ieder half jaar een peilstok erin steken. We zoeken naar nieuwe mogelijkheden. En we blijven in gesprek met de regio om ook voor Utrecht die pijn zo klein mogelijk te maken’, aldus De Bat.

1 gigawatt batterijen
De oplossing kwam tot stand door minder conservatieve aannames te hanteren in de rekenmodellen. ‘We hebben aannames gedaan, zoals in de brief beschreven, die minder conservatief zijn, wat optimistischer over wat er kan en wat er mag’, licht De Bat toe. Zo wordt in de prognoses uitgegaan van 1 gigawatt capaciteit aan batterijen die de komende jaren gerealiseerd moet worden. ‘Die staat er nog niet. Dat moet allemaal nog geregeld worden. Dat zit nu wel in het model om ruimte te creëren voor de toekomst.’

De staatssecretaris erkende dat er risico’s genomen worden. ‘Dat is geen wishful thinking, dat is met elkaar daadwerkelijk doorakkeren wat er kan en zoeken dat je daadwerkelijk die ruimte ook gaat creëren. En daar nemen we risico’s in, maar dat hebben we met open vizier gedaan.’

Woningbouw onder druk
De gevolgen voor de woningbouw waren een belangrijk onderwerp. De geplande woningbouw voor de komende 3 jaar kan doorgaan, maar daarna wordt het onzeker. Felix Klos (D66) vroeg naar concrete cijfers over hoeveel woningen niet gebouwd kunnen worden als gevolg van de pauze in Utrecht. ‘Heeft het ministerie, heeft de staatssecretaris nou een inschatting gemaakt van in de komende 5 jaar hoeveel woningen niet worden opgeleverd als gevolg van dit besluit’, vroeg Klos.

De staatssecretaris kon geen exact getal noemen. ‘De exacte aantallen worden beschikbaar gemaakt in de gesprekken met de regio. Die aantallen zullen dus ook een keer bekend worden, maar daar zit nog wel wat zachtere plankcapaciteit in’, vertelde De Bat. Hij wees erop dat sommige projecten nog in zo’n vroege fase zitten dat de eerste steen pas in 2030 gestapeld wordt, waardoor het niet erg is dat er in 2031 pas stroom is.

Nog in kaart brengen
Minister Boekholt-O’Sullivan van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening vulde aan dat het onderhanden werk en de geplande woningbouw doorgaan. ‘Maar het gaat nog wel iets betekenen. Maar wat dat precies gaat betekenen, dat weten we nog niet. Dat zijn we met elkaar in kaart aan het brengen, zodat we dat wel veel preciezer weten.’

Daniël van den Berg (JA21) uitte zijn frustratie. ‘Dan is het dus wel zo dat als die voorraad over 3 jaar opdroogt, ze hebben nog steeds geen aansluiting, dan zou het dus wel zo kunnen zijn dat er wellicht dus tienduizenden woningen in de regio Utrecht niet gebouwd kunnen worden’, stelde Van den Berg.

Schuld bij verduurzamingsbeleid
Over de oorzaken van de netcongestie ontstond een verhit debat. Vermeer (BBB) legde de schuld bij het verduurzamingsbeleid. ‘We moeten ook eerlijk durven zijn over oorzaken. De afgelopen jaren is massaal ingezet op zon en wind zonder dat de netten meegroeiden. En dat leidt tot pieken, pieken, onbalans en uiteindelijk volle kabels’, aldus Vermeer.

Klos (D66) verdedigde juist de energietransitie als oplossing. ‘Ik weiger het probleem bij de verduurzaming te leggen, want de verduurzaming is juist de oplossing voor onze weerbaarheid. Het probleem is dat we het net niet op tijd hebben uitgebreid en dat we daar nu met een noodtempo aan moeten gaan werken om dat te doen’, stelde Klos. Hij riep op tot optimisme. ‘Wij Nederlanders zijn innovatief, vooruitstrevend. Al die problemen die we in het verleden altijd hebben aangepakt, kunnen we nu ook aanpakken. En we kunnen zeker omgaan met de schaarste die er nu bestaat, want daar zijn wij Nederlanders nou juist goed in.’

Van den Berg (JA21) noemde de situatie ‘het directe gevolg van jarenlang ondoordacht verduurzamen, zonder realiteitszin, zonder systeemkeuzes en zonder serieus oog voor de vraag of dit net het überhaupt allemaal aankan’. Hij pleitte voor een systeemvergelijking. ‘Wat kosten verschillende energiesystemen voor het net? Wat kost het systeem met maximale elektrificatie? Wat kost het systeem met meer spreiding in energiedragers door de bouw van kleine modulaire kernreactoren (smr’s)’, vroeg Van den Berg.

Crisiswet en wetgeving
Meerdere Kamerleden vroegen naar de Crisiswet Netcongestie die in het coalitieakkoord is afgesproken. De staatssecretaris kondigde aan dat er 26 programmalijnen zijn gedefinieerd met maatregelen om de aanleg van energie-infrastructuur te versnellen. ‘We gaan niet wachten tot we ergens iets tegenkomen. Nee, we hebben 26 programmaregels gedefinieerd die we in programma’s bij u terug gaan leggen om echt op een aantal punten die versnelling te organiseren’, aldus De Bat.

De staatssecretaris benadrukte dat niet alles in wetgeving zit. ‘De aanpak heeft ons ook geleerd dat het lang niet altijd in wetgeving zit, maar vooral in het maken van keuzes’, vertelde De Bat. Hij noemde als voorbeeld de Hollandse Waterlinie die Unesco Werelderfgoed is geworden en daardoor enorme beperkingen geeft. ‘Daar moeten we dan ook gewoon in durven te gaan kiezen. Daar botst wetgeving dus. Dat is het belang van het oplossen van netcongestie. Die botst met het belang van het beschermen van het gebied. Daar moeten we in durven te gaan kiezen.’

Over stikstof haalde De Bat aan dat vooruitlopend op Europese wetgeving al een algemene maatregel van bestuur wordt voorbereid voor een stikstofvrijstelling voor energieprojecten. ‘Wij begrijpen vanuit Europa dat men daar naar voren wil, wellicht al deze zomer. En dan is het vanzelfsprekend ook aan ons om daar dan ook niet op vooruit te willen lopen’, aldus de staatssecretaris.

Alisha Müller (VVD) spoorde het kabinet aan om niet te wachten met wetgeving. ‘Ik zou de staatssecretaris willen aansporen om niet te wachten tot hij een perfect pakket heeft van 14 of 15 regels, maar als hij er net na de zomer al 8 of 9 op de plank heeft liggen, om dat gewoon met de Kamer te delen, zodat we zo snel als mogelijk die wetgeving rond kunnen krijgen’, stelde Müller.

Flexibiliteit en groepscontracten
Over flexibel stroomgebruik ontstond discussie. De staatssecretaris kondigde aan dat mogelijk deze winter in de FGU-regio al gewerkt wordt met flexibele contracten voor huishoudens. ‘Er is nu in ieder geval een letter of intent getekend en dat zou kunnen betekenen dat ook als onderdeel van het FGU-pakket deze winter, de aankomende winter 2026, met dit hele pakket al wordt gewerkt in het FGU-gebied’, aldus De Bat.

Tom Russcher (Forum voor Democratie) vroeg of het kabinet kan garanderen dat het nooit gaat bepalen tussen welke tijdstippen mensen stroom gebruiken. De staatssecretaris antwoordde dat mensen dat altijd zelf bepalen. ‘Maar ja, Nederlanders zijn wel gevoelig voor prijsprikkels, dat weten we ook. En dat kan weer wel helpen om de pieken uit het verbruik te halen’, vertelde De Bat.

Toezeggingen kabinet
De Bat en Boekholt-O’Sullivan deden namens het kabinet meerdere toezeggingen. Voor de zomer informeert de staatssecretaris de Kamer over de gevolgen van de pauze voor de woningbouw in Utrecht, inclusief concrete cijfers via de woonmonitor. Ook komt er voor de zomer informatie over aanvullende maatregelen voor de Vliegende Brigade, het team dat netbeheerders ondersteunt bij complexe projecten.

Kort na de zomer ontvangt de Kamer de eerste wetgevingsregels uit de 26 programma’s die De Bat aankondigde. Ook komt er dan informatie over de batterijenaanpak, waarbij 1 gigawatt aan batterijcapaciteit gerealiseerd moet worden.

Minister Boekholt-O’Sullivan zei toe voor de zomer te informeren over netbewuste nieuwbouw, inclusief de kosten die daaraan verbonden zijn en de landelijke regels die daarvoor ontwikkeld worden. De staatssecretaris zei ook toe in gesprek te gaan met de ACM over de mogelijkheid voor woningen om groepscontracten aan te sluiten, zodat energie binnen een groep gedeeld kan worden. ‘Groepscontracten zijn toch nog vrij ingewikkeld en technisch en je kunt dat beter met een professionele partij erbij doen. Ik wil zeker nog een keer aan de ACM vragen hoe zij daarnaar kijken’, besloot De Bat.